مسئله حضانت کودک، بهویژه حضانت مادر، از مهمترین مباحث حقوق خانواده است و همواره در فقه امامیه محل اختلاف بر سر ماهیت آن—حق یا حکم بودن—قرار داشته است. این پژوهش با هدف پاسخ به پرسش اصلی «حضانت مادر ماهیتاً حق است، حکم است، یا ترکیبی از هر دو؟» انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع معتبر فقه امامیه است. یافتهها نشان میدهد سه نظریه اصلی در این زمینه مطرح است: حقانیت، حکمیت و نظریه تلفیقی، که هر یک با چالشهای خاص خود مواجهاند. نظریه برگزیده این تحقیق، در چارچوب دیدگاه تلفیقی ارائه شده و مبتنی بر تحلیل دو ظرف متفاوت است: ۱) ظرف تشاح و اختلاف والدین: در شرایط بروز اختلاف بر سر سرپرستی فرزند، مادر نسبت به حضانت «اَحق» است. این حق به معنای اولویت و تقدم مادر در مقام انتخاب حضانت است و امکان عدم اعمال آن نیز برای مادر محفوظ است. ۲) ظرف فقدان تشاح و شرایط ویژه: در صورتی که اختلافی وجود نداشته باشد یا پدر فوت کرده یا شرایط حضانت وی از بین رفته باشد، حضانت مادر به عنوان «حکم» و تکلیفی الزامآور انجام میشود. در این وضعیت، شارع مقدس با لحاظ مصلحت کودک، اجرای حضانت را بر مادر واجب میسازد. نتیجهگیری پژوهش نشان میدهد که ماهیت حضانت مادر ثابت نیست و بسته به شرایط عینی، بین حق و حکم تغییر میکند. این تحلیل دووجهی، هم پاسخگوی منابع فقهی و هم سازگار با مصلحت کودک و واقعیتهای حقوقی خانواده است و نه تنها تعارض ظاهری ادله فقهی را حل میکند، بلکه زمینهساز سیاستگذاری حقوقی منعطف و متناسب با شرایط متنوع خانوادگی نیز میباشد.
دهقانی, حجت اله. (1404). تحلیل فقهی ماهیت حضانت مادر: رویکردی دووجهی در تقابل حق و تکلیف. فصلنامه پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده, 6(3), 101-130. doi: 10.22034/nrjw.2025.848
MLA
حجت اله دهقانی. "تحلیل فقهی ماهیت حضانت مادر: رویکردی دووجهی در تقابل حق و تکلیف". فصلنامه پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده, 6, 3, 1404, 101-130. doi: 10.22034/nrjw.2025.848
HARVARD
دهقانی, حجت اله. (1404). 'تحلیل فقهی ماهیت حضانت مادر: رویکردی دووجهی در تقابل حق و تکلیف', فصلنامه پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده, 6(3), pp. 101-130. doi: 10.22034/nrjw.2025.848
VANCOUVER
دهقانی, حجت اله. تحلیل فقهی ماهیت حضانت مادر: رویکردی دووجهی در تقابل حق و تکلیف. فصلنامه پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده, 1404; 6(3): 101-130. doi: 10.22034/nrjw.2025.848
)