2
دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)
10.22034/nrjw.2026.900
چکیده
ارتباطات در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی یکی از بسترهای تعامل اجتماعی است. گسترش روزافزون این پلتفرمها در میان اقشار مختلف جامعه و انتشار تصاویر و محتوای شخصی و خانوادگی، سبب شده است، حریم خصوصی افراد در معرض دید نامحرمان قرار گیرد. در این میان، اشکال نوینی از رفتارها، مانند؛ انتشار عکسهای شخصی آراسته با فیلترهای دیجیتال، نمایش برجستهی زیبایی محارم در تصاویر خانوادگی، و انتشار شعر و نثر عاشقانه خطاب به محرم و نامحرم در قالب استوری و ریلز ، به مسائلی رایج بدل شده است. این گونه اقدامات، ذیل عنوان فقهی تشبیب قابل بررسی بوده که آیا با احراز شرایطی خاص، دارای حکم حرمت خواهد بود؟این پژوهش با روش کتابخانهای و تحلیل اجتهادی-تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه، به واکاوی ماهیت و شرایط تحقق «تشبیب مدرن» در فضای مجازیو تبیین مبانی استدلالی حرمت آن میپردازد. پرسش اصلی آن است که مصادیق نوین تشبیب در شبکههای اجتماعی بر چه مبانی فقهی می توانند مشمول حکم حرمت قرار گیرند؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد اگرچه در آرای فقهای امامیه درباره حرمت تشبیب، پراکندگی دیدگاه وجود دارد و گروهی قائل به حرمت مطلق و برخی معتقد به حلیت اولیه و حرمت با تحقق عناوین ثانوی (مانند توجه نامحرم و التذاذ جنسی) هستند، اما با تحلیل این آراء میتوان به رویکردی یکسان در تطبیق دست یافت. بر این اساس، تشبیب در فضای مجازی با احراز دو شرط اساسی «معروف بودنِ مخاطب» و «قصد یا علم به تأثیر تحریکآمیز عمل»، مشمول حکم حرمت میگردد. این استنباط با بهرهگیری از ادله و قواعد فقه پویا، شامل قیاس اولویت ، تنقیح مناط؛ و اهتمام شارع بر استتار زنان، صورت میپذیرد. از منظر فقه فرهنگ نیز که عهدهدار اصلاح نظام پسندها و ناپسندهاست، این گونه محتواها به دلیل تأثیر مخرب بر عفت عمومی و کرامت فردی، در زمره رفتارهای ناپسند و غیرقابل قبول فرهنگی قرار میگیرند. در نتیجه تشبیب مدرن در شبکه های اجتماعی، با حفظ علت اصلی حرمت، حرام خواهد بود.
)